ХIикматаб мажмугI

Гьиматил МухIамадкамил

Жиндаса Аллагь разилъаяв ва жиндир баракат нилъее насиблъаяв МухIамадхIажи ГIободиявقدس سره вукIана, тIарикъаталъул устар гуревги, кIудияв гIалимчиги. Жиндир мунагьал чураяв Гьарадерихъа Ибрагьимил ГIабдулфатахIица данде гьабун, 1995с. къватIибе биччараб «Сайид ГIободиясулقدس سره караматал, манакъибал» абураб тIехьалъе цеберагIиялда профессор Сиражудин ХIайбулаевас хъвалеб буго: «Абула ГIободиясقدس سره кинабниги 26 тIехь хъванилан. Гьесул хIакъалъулъ нилъеда кодоре щварал баяназда рехсон руго: «Канз-уд-дурар», «Набзат-ус-санар», «ФатхI-ур-рахIман», «Myxlapap», «Набзат-ус-санат», «Шаварикъ-ул-анвар».

Гьелги хъван руго гьваридаб динияб бичIчIиялъул ва лъаялъул кьучIалда, Къуръан, шаригIат, тIарикъат баян гьарун, гьезул балъголъабазде ваккун». ГIободиясул гьел рехсарал гIелмиял асаразда гьоркьоса «Канз-уд-дурар» ва «Набзат-ус-санат» абурал тIахьазул цо-цо бутIабиги гIараб мацIалдаса магIарул мацалде руссинарун, Гьарадерихъа ХIабибуллагьица гьабун буго хIикматаб мажмугI. ХIикматабилан абиялъе гIиллаги буго, устарасул рехсарал тIахьазул таржамаялда журазарун гьелда жанир ратулел рукIун гIемерал батIи-батIиял жал: жиндирго тIехьалъе рецензияби, кIигониги цеберагIи, устар ГIободиясул гIумруялъулги хIаракатчилъиялъулги хIакъалъулъ баянал, гьесул хIакъалъулъ цогидазул фикраби, гьес Дагьистаналде ритIун рачIарал кагьтал ва гь.ц. Гьеб тIехь цIализе рес ккедал, битIахъе бицани, дида яхI гьабизе кIвечIо, гьениса цIакъго дир рекIее асар гьабурал жалги хъан, диего букIине гьитIинабго тIехь гьабичIого. Амма цIакъ хIинкъадго босана къалам кодобе гlypyc хIарпаздалъун хъвалаго гъалат-хатIа ккеладайилан.

Хьул буго Аллагь тlaca лъугьинилан, устар ГIободиясулقدس سره ва ХIабибуллагьил баракаталдаса махIрумлъиларилан. ТIехь лъугьине гIоло, гьелъул бутIабазул цоцаздехун хурхен букIинелъун рекъа-решезабизе гIоло гIаммал рагIаби гьоркьоре ккезари гурони, гьанир гьечIо дирго пикру загьир гьабулел бакIал. Гьединал чIахIиял гIалимзабазул тIахьазда хъваралда гьоркьове лъугьун, гьелъие шapxl гьабизе ихтияр бугеб даражаялъул чи дунго гьечIевлъиги бичIчIун, кIвараб хIаракат бахъила ХIабибуллагьил ГIажам мажмугIалда бугелдаса кьуричIого хъвазе. Амма цо-цо гIараб рагIаби яги ричIчIизе захIматал бакIал, цIалдолезда ричIчIизе бигьалъизе гIоло, скобкабазда жанире росун, баянлъизарун лъикIилан ккана. Гьеб дир адаб гьечIолъиялдасаги Аллагь тlaca лъугьинев ватила.

Гьаб тIехьалда рехсарал лъугьа-бахъинал ккарал сонал ГIемерисеб бакIадда гьижраялъул тарихалдалъун кьун руго. Гьединлъидал гьелъул хIисаб цIалдолес жинцаго гьабизе, исана 1424 сон букIин лъаларесе гьеб баян гьабиги мустахIикьаблъун бихьула.

Гьарадерихъа ХIабибуллагьица данде гьабураб гьеб хIикматаб мажмугIалъул авалалда лъун руго гьелъие хъварал рецензияби.

ТIОЦЕБЕСЕБ РЕЦЕНЗИЯ

Бисмиллагьи ррахIмани ррахIим. АлхIамадулиллагьи раббал гIаламин. ЗагIипав нужер вац ГIорутIаса МухIамадтIагьир хIакълъунго валагьана гьаб техьалъухъ, жиб бицараб, жиб дандеги гьабураб, нилъер магIарул мацIалдеги буссине гьабураб Гьарадерихъа ХIабибуллагьица жиндаса Аллагь разилъаяв Гiободиясул قدس سره тIухьдуздасан. Дида гьалда жаниб батичIо Саййидасул قدس سره тIухьдуздехун хилифлъи гьабулеб жо. Дица шукру гьабула жиндица гьев нилъер диналъул вац ХIабибуллагьие квербакъарав Аллагьасе. Гьелда дандбитIараб ажру лъикIлъи, кири гьабеги Аллагьас гьесие. Аллагьас тавфикъги кьеги гьесиеги нилъееги гьаб техьалда жаниб бугеб жо ракьандаса гIосокьги ккун цIунизе.

КIИАБИЛЕБ РЕЦЕНЗИЯ

Къокъ гьабун кьолеб буго

«Гьаб гьитIинаб тIехьалда жаниб буго цIакъ кIудияб жавгьар, босун бажарарав чиясе. Нилъер умумуз гIелму цIалулаан, анцIила щуго — къого соналъ чияр росулъ чIун, нафакъаде кьураб гIицIаб хинкIги кун. Жакъа дуниялалъул боцIи бакIарулел гIадамаз баччулеб бихьула нилъеда, гумуздаги машинабаздаги рекIун, халатал сафаралги гьарун. ЦохIо хасалил дагьал къоязе гIоло риидал нилъеда балебщинаб гIетIги лъала нилъедаго. ЛъугIи гьечIеб ахираталъул рокъоб букIунеб гIазабалдаса цIуни гьитIинаб жо гуро, гьеб рукъалда божулев чиясе. БичIчIулариланги абун, гIодобе рехун течIого, яги щакал жалазда гIамалги гьабун, гуккизе чIечIого, лъалев чиясдасан дарс цIалун, бичIчIизе гьабе. Гьелда тIад унеб жо буго цо анцIго къо. ГIибадаталъул бищун лъикIабги гьеб буго. Аварагасул ХIадис буго: «Нужеца гIелму тIалаб гьабе киниялдаса лахIтуялде щвезегIан» - абураб.

Хасго гьаб тIехь бичIчIизе бигьалъуларо. Гьалда жаниб бицун буго фикьгьи, шаригIат, суннат, тIарикъат, магIрифат ва хIакъикъатги, жиб-жиб тIавруялда хас гьабун, гьединго бицун буго цоялъул хIукму цоялъе къотIани мекъи ккеялда хIинкъараб загьирияб лугбузул гIамалалъулги балъгояб рекIел гIамалалъулги хIакъалъуль.

Цинги тIехьалъул «ЦеберагIиялда» Гьарадерихъа ХIабибуллагьица бицунеб буго гьаб тIехь хъваялъул мурад бутила ГIободияв-устарасда нахъвилълъарав чияcда гьесул калам бичIчIизе кумек гьаби. Гьединал кIудиял шайихабазул гIемерисеб калам букIунила батIинадда балъгоялда хурхараб, берда бихьулеб жоялдалъун мисалал рачун, гIатIид гьабун бицани гурони, гIадмазда гIадатиял гIадамазда бичIчIизе захIматаб.

Гьединго цеберагIилъун рикIкIине бегьула гьевго ХIабибуллагьица назмуяддалъун хъварал гьал мухъалги:

Нилъер Имам ГIободияс قدس سره гIавамазул иманалъул

Жиндир «Канз-уд- дураралда» кIиго тайфа бицун буго:

Цо-гуккараб хуррагIияб, хвалда аскIоб тIаса унеб.

Цо-бегьулеб жаизияб, жиб цIубалеб, касбу гьабун.

Гьеб кIиябго иманалъул баян лъазе бокьанани,

Устарасул каламалъул пикру гьабун, гьаб тIехь цIале.

Гьеб гуккараб иманалда агьлу-хъизан бугониги,

Гьел цIунизе цIаялдаса кIалъалев чи рагIуларо.

ТIехьалда руго ГIободияс قدس سره гIелму цIалиялъулги гьесие тIарикъаталъул устарлъиялъе изну кьеялъулги баянал.

«ГIободияв-устар قدس سره жиндаса Аллагь разилъаяв гьитIинаб мехалъ цIализе ана Гьухъалиса МухIамадида acкloвe. Гьесдасан тIарикъатги босана. Гьедин ГIободиясда قدس سره тIарикъат малъарав чи ккола Гьухъалиса МухIамад. Гьев жиндирго устарги мударрисги Мадинаялде гочун индал, ГIободияв قدس سره вачIуна ГIабдурахIманхIажи Сугъуриясда قدس سره аскIове. Гьенив чIола гIезегIан заманаялъ.

Сугъурияс гьав, къачIазеги къачIан, жиндирго бакIалда чIезавула, ва гьесие изнуги кьола Дагъистаналъул халкьалда кIиябго тIарикъ малъизе: «Лаилагьа иллалагь абурабги ва жалалияб ланзалдалъунги. Гьедин гIемераб заманаялъ Дагъистаналда кIиябго тIарикъалъул устарлъун вукIана МухIамад ГIободияв قدس سره, жиндие ГIабдурахIман Сугъурияс قدس سره халгIатги чалмаги кьурав маъзун».

ХIабибуллагьица хъвалеб буго Сугьурияс قدس سره ГIободиявقدس سره маъзунлъун гьавураб заман жинда лъаларила. Амма гьенибго кьучIаб къагIидаялъ тIаде жубалеб буго анлъго тIарикъалъул устарлъунги кIудияв къутIбулъунги вукIарав Маккаялдаса Саййид ХIусейница, гьижра тарихалъул 1288 соналда хъван мугьруги чIван, гIемерал лъикIал гIадамазда цебесан, ГIободиясеقدس سره изну кьунила 6 тIарикъ малъизе, жиндир хирияб квералъ Саййид ХIусейн ал-Маккиясقدس سره гьесда тIад халгIатги ретIанила чалмаги къанила.

Гьелъул хIакъалъулъ ГIободиясقدس سره хъвалеб буго: «Маккаялдаса кIудияв къутIбу Саййид ХIусейница дида абуна: «Дуца гIелму босуге мухъаздаса, дуца гьеб босе дурго карандаса». Гьенир нугIзаллъун рукIарал гIадамаздаги Саййид ХIусейница абуна: «Гьасда разилъарав чи дида разилъарав чи вуго, дида разилъарав -аварагасда разилъарав чи, аварагасда разилъарав чи Аллагьасда разилъарав чи вуго. Гьасда разилъичIев чи дида разилъичIев чи вуго, дида разилъичIев аварагасда разилъичIев чи вуго, аварагасда разилъичIев чи Аллагьасда разилъичIев чи вуго. Дида гьес цIарги тана тавфикъ бугев чийилан. Гьес нагью гьабуна бусурманчиясда фасикъилан абугея гъазаваталда гъорлъеги лъугьунгеян.

Цинги ниж данделъичIо гьелдаса хадуб микьго-ичIго сон инегIан. Нахъеги данделъана жиндаса Аллагь разилъаяв ГIалибег-хIажи вахъун хадуса ГIалибег-хIажи вахъана 1294 соналда. Цодагьабго цIех-рехги гьабун берцинаб гара-чIвариялдаса хадуб гьес дида абуна жинда гIагардегIан вачIайилан, гIагардегIан вачIайилан. Гьедин тIaca вичIичIого абидал, дагьа-дагьавккун гIагардегIан къана. Къалъул гIужалда бакъул гIдинаб нур букIиндал, гьесул гьурмахъ валагьизе кIоларого вукIана дун. Гъосул какикьжоялда табаррукалда гIодов чIана дун. РохукъотIи къандалъоялда тIад букIана, хутIараб черх букIана гъоркь тIамураб жоялда тIaд. Дица щиб гьабизе кколебали бицана, гIемерисеб бахчун теян къвакIун амруги гьабун, цо-цо загьир гьабизе изнуги кьуна. Цинги дир квералги чурана, гIисинал лъималазул гIадин».

Гьединав кIудияв къутIбуясул изнуялдалъун вахъана МухIамад ГIободиявقدس سره гIадамал тIоритIиялъул нухде. Гьелдаса хадуб гьаб къарнуялъул мужаддидлъунги Имамлъунги гьавуна, шаригIат цIигьабиги гьасие загьирлъана Аллагьасе бокьараб куцалда анцIила ункъабилеб нусго соналъул авалалда жумадул ула моцIалъул цо рузман къоялъ зухIаялъул гIужалда. Гьелдаса хадубги гьасие фатхIу Аллагьас цо балъголъи рагьи лугьана 1303 соналъул зулхIиджжа моцIалъул къурбан хъвеялда цебе хамиз сордоялъ.

ГIободиясулقدس سره сифат загьирлъизе, гьесул кIодолъи бихьизе ва Дагъистаналдаса вахъун ун гьижра гьабиялъе гIилла баянлъизеги квербакъи гьабула ШугIайиб-афандияс гьесул хIакъалъулъ хъвараб жоялъги: «ГIелму ладуналда гIамалги бугев, Раббанияб бичIчIиги жиндихъе щварав, гIалимзабазулги гIалим, хириязулги Саййид, рацIцIадазулги тажлъун вугев ХIажи МухIамад-афандиقدس سره, жиндаса Аллагь разилъияв. Гьев щвана къутIбулъиялъул даражаялде ва кIудиябго валилъиялдеги. Гьев вукIана аварагасул суннаталда нахъвилълъиналдалъун АхIмадил чIунтарал камалатал камилал нухал чIаго гьариялъулъги, аварагасул нухде халкъ тIобитIиялъулъги гIелмуялда гIамал гьабулев кинавго гIалимчи ва камилав муршидги гIажизлъулеб даражаялда. Гьесдаса Аллагь разилъаги, гьесул баркаталъул файизал нилъедеги щвезе гьареги. Нахъеги гьев вукIана жиндаса Аллагь разилъаяв Къуръаналъул хIакъикъал ричIчIиялъулъги, хIадисалъул асрарал лъаялъулъги, раббаниял кашфаби рагьиялъулъги, жагьилзабаздаяли щиб гурин, гIалимзабаздагицин жив Жунайд-ал-Багъдади вугилан ракIалде кколев, Абуязид ал-БастIамиги вугилан ракIалде кколев чи. Гьеле гьеб даражаялъе гIоло, гьев гьединаб тIадегIанаб, борхатаб даражаялдаги кIудияб макъамалдаги вукIиналъе гIоло, гьев чIечIо Дагъистаналъул фасатал шагьаразда. Щаян абуни, гьаниб гьесухъа бажарулеб букIинчIо, лъикIаб гьабеян амру гьабизеги квешаб теян амру гьабизеги квербакъулел, кумек гьабулел чагIи рукIинчIелъул. Гьединлъидал гьес гьижра гьабуна гIусманиязул улкабазде, турказул шагьаразде. Амма гьев гьенив халат чIечIо, кIиябго хIарамалде хирияб ракьалде ана. Цо заманаялъ Мадинаялда чIана. Цинги Маккаялде ана. Жиндие хвезе Маккаялда бокьун бугиланги абун, хвезегIан чIана жиб Аллагьас хира гьабураб Маккаялда. Гьенив накълулъун Аллагьасул къадаралде щун Маккаялъул хабалалъ МугIаллаялда вукъана 1313 соналъ. Аллагьас гьесда гурхIел-цIоб лъеги, гьесул даражабаздаса бутIа налъееги щвезе гьабеги. Амин». Жиндир баракат щваяв Багиниса ШугIайб-афандияс قدس سره гьаниб хъваралда тIадеги баянал ратана ХIабибуллагьица гьабураб тIехьалда ХIажи МухIамад ГIободиясул قدس سره хоб бугеб бакIалъул хIакъалъулъ: «Гьес васият гьабуна МугIаллаялда вукъеян. ГIиллаги бачана, тIaдe зиярат гьабулел чагIазе бигьаяб бакIилилан. Маккаялъул хIукуматалъул гlaдaт букIана, ужра-мухь кьун гурони, МугIаллаялда чи вукъизе толареб. Маккаялда жив чIарав Къарахъа Малла МухIамад абулев чияс хIукуматалде щвезабидал гьев хвеялъул хабар, хIукуматалъ абуна МугIаллаялда вукъеян. Гьенир ругел шайихзабазда гьоркьоб рекъараб бугин Дагъистаналъул шайихасул хоб, щибниги ужраги босугеян абуна».

Ибну ХIажарасул «ТухIбат» абураб тIехьалъе хIашия баян кьей гьабурав мусанниф ГIабдулхIамид аш-Ширваниясда aскIов МугIаллаялда ШагIбатул нур абулеб рахъалда, Маккаялъул агьлуялъ кIудияб хIурматги гьабун, 1313 соналъ вукъана нилъер устар».

ШугIайб-афандияс قدس سره хъваралда тIадеги баянал руго ХIабибуллагьица гьабураб тIехьалда ГIободияс исламалъул ракьалде гьижра гьабиялъул хIакъалъулъги. Гьениб рехсолеб буго гьижраялъ гьав къватIиве вахъараб къоги 1304 соналъул шагIбан моцIалъул анцIила ункъабилеб къо-шамат къо.

ГIободиявгиقدس سره нуха регIун нахъе иналде, Гьоркьоб Гьарадерихъа ТIайиб абулев муридас жинда Аллагь гурхIаяс гIемерал гIадамалги ругеб бакIалда гьикъун буго, гьанже мунги унев вугин, ниж лъидейин руссинелан. ГIободиясقدس سره жаваб гьабунила дун нухарегIизе гьанире рачIине гIемерал чагIазда ракIалда букIанин, гьеб нужее щванин, нуж кирего кьватIире рахъине ккеларин, лъалев лъаларесдаги малъун рукIаян.

ХIакъикъаталдаги Дагъистаналъул бусурбабазе, хасго магIарулазе бокьун букIун гьечIо ГIободиявقدس سره гьижра гьабун гьаниса къватIиве ине.

Муниса ГIабдусалам-къадица ГIободиявقدس سره шаргIалде ахIун вуго, гьадин нижги тун ине изну кьеларилан. Гьас абун буго: «Нужеца дун гьанив чIаян абуни, диe къокъиналъул нухги къотIани, нуж гIажамиязул милицабаздасаги квешал руго», - йилан. Гьеб мехалъ виччан вуго.

ТIарикъаталъул устар, къарнуялъул Имам Саййид МухIамад ГIободиявقدس سره жидеда аскIоса ватIалъун, рикIкIадаб исламалъул ракьалде гочине къватIиве вахъунеб кьоялъ гьев жидее хириял гIадамаз гьарун буго гьесда цо васият гьабун тейилан.

Гьедин ГIободиясقدس سره жиндие гьабураб васияталъул хIакъалъулъ гьадин хъвалеб буго Тумагъариса МуртазагIали-хIажияс: «Дие васият гьабуна дир гьудул Саййид МухIамад-хIажи ал- ГIободиясقدس سره, диe васият гьабейилан дица абураб мехалъ.

Ццин бахъараб мехалъ, мун вуцIцIун чIа, хIелму гьабе. ХIелмуялъулъ цIакъго кутакги гьабуге, гьоркьохъеб хIалалда чIа. Дуца дур хъизан-агьлуялъул гурхIелалдалъун гIамалги гьабе. Кафурзабазул сифаталда релълъараб сифаталдасаги рикIкIалъе. РатIлилъ исраф гьабиялдасаги риккIкIалъе. Мунго вугеб бакIалда лъикIаб ретIел peтle, гIадамазда аскIов вугев мехалъ квешабги peтle. Фискъу-фужуралдалъун хъублъарал гьаб заманалъул агьлуялдаса дуца кIодо гьаре рацIцIадал малаикзаби. ТIехьалде балагьун, дуда масъала суал бичIараб мехалъ, дуца гьеб къарар гьабе, тIанчил рагIалда тагIликъатал хъван. ТIехъалдаги хъваге какичури гьечIого, таяммумалдалъун букIаниги. Кваранаб квер гурони тIехьалдеги бегьуге.

Гьижраялъул нухде гьев нухарегIизе рахъараб бакIалда Колоб росулъ 1304 соналъ абуна гьес гьедин».

Жиндаса Аллагь разилъаяв Гьарадерихъа ХIабибуллагьица гьабураб гьеб тIехьалда буго ГIободиясул кIиго чIужу гьев живго хвелалдего хун Маккаялъул рагIалда бугеб Бардасбагь абулеб бакIалда Армуткой абулеб росулъ, гьениб бугеб масжидалда нахъа рукъанилан, гьесие хъулухъалъе цадахъ цо чачанай чIужуги хутIанилан. Гьеб ритIухъ гьабулеб буго живго МухIамадقدس سره шайихасги Маккаялдаса Дагьистаналде битIун бачIараб цо кагьтида. Гьесул цоги чIужуялъул ИнкIкIвалитIаса ХIалимат-Эбелалъул хоб буго ГIорутIа росулъ. Гьелъул хабатIа бараб хIужраги буго. Баракат тIалаб гьабун гьенире зияраталъ гIадамалги хьвадула.

«Канз-уд-дураралда» ГIободиясقدس سره цIакъго гъваридго ва мухIканго баян гьабулеб буго иман щиб жояли. Иман бугила диналъул аслу. Нилъер иман камиллъуларила хъизан-гIагарлъиялдехунги диналъул вацаздехунги гьуинлъи-рокьи рекIелъ гьечIони: «Нужер цонигияв вукIунаро иман лъуравлъун, нужер нафсалъе бокьулеб жо нужерго диналъул вацасеги бокъизегIан».

Хадубги хъвалеб буго иманалъулъ нуж ункъавго Имамасул ШафигIил, АбухIанифал, ХIанбалил, АхIмадил мазгьабалдаса кьуризе бегьуларилан, гIодорехун лъугьун, я тIадехун рахун: «Воре, кантIе. Гьел Имамзабазул нухалги журазарун, вагьабияз цо нух гьабун буго. Гьезул тIахьал Дагъистаналдеги рачIун руго. ГIадамасул хасият буго цо цIияб жо бугилан рагIани, гьеб тIалаб гьабулеб. Гьелдаса цIуне!»

Иманалъул микьго рукнуги рехсон буго ГIободиясقدس سره: тIоцебе зикру, дуниялалъул квешал хиялаздаса-къасдаздаса ракI цIуни, аварагасул суннат хьвадизаби, аварагасул тIабигIат-гIамалги жиндилъго цIуни, шайихасулгун гьалмагълъи кквей, шайихас абичIеб жо кIочон тей, шайихас зикру малъи, живго гIалимчи вугониги, шайихасул гIакълуялда нахъвилълъинги. Гьеб микьабго рукнуялъул цояб камуниги муридасул нахъвилълъин тIубаларила.

ГIободияс абулаанила устарасул хIалалдехун рекъолареб пиша рехун тезегIан мурид даражаялде вахунарилан. Гьеб щибилан гьикъани: хъизаналъе гIакъуба гьаби, мадугьалихъ зарал гьаби ва гьел гурелги рекIелъ ругел квешал къасдаздасан инсанасул лугбалъе жал унел гIамалал.

Аварагасул хIадисги хIужжалъун бачун, гьес хъвалеб буго: «ГIадамазулъ нужеда бихьараб мехалъ гьел мутIигIаб бахиллъи, гьел жидерго гьаваялда нахърилълъунги рихьараб мехалъ, дуниял гьез ахираталдаса тlaca бищунги бихьараб мехалъ, щивав чи жиндирго гIакълуялъ гIажаиблъизавунги вихьараб мехалъ, нужеца тIадчIей гьабе нужерго нафсазда. Гьедин гьабуни, къосарав чияс мекъи ккезариялъул зарал нужее букIине гьечIо».

«Канз-уд-дураралъул» 255-абилеб гьумералдаги хъван батула:

«Инсан цо шагьаралда релълъараб жо буго, жинда жаниб кIиябго рахъалдасан кIиго аскар цоцалъ багъулеб бугеб - муъминзабиги кафурзабиги. КIиябго аскаралдаги нус-нус рагъухъан вукIуна - гьелги ккола инсанасул гIамалал-тIабигIатал. Гьезул кIиго наибги бетIерги вукIуна — рухIги нафсги. КIиго Имамги цевехъанги вукIуна — гьелги ккола аварагги шайтIанги. Гьеб шагьаралда кIиго хъалаги букIуна - цоцаздаса цIунулеб». Гьелдаго хадуб баян гьабулеб буго аварагасул сайигъаталдалъун доб шайтIаналъул рахъалда бугеб хъала бахъизе кумек гьабулеб гIамал кколила нусгоялдасан цояб — инсанасул тIабигIат лъикIлъи, вакъун чIеялъ гьелъие квербакъиги гьабулила. Нафсалъ кингоги рухIалда данде рагъ гьабулила шайтIаналъул кумекалдалъун, дол лъикIал гIамалаллъун рикIкIунел 99 гIамалалда гъорлъе шайтIаналъ загьру жубан, гьел квешлъиялде сверизарун. Гьеб мехалъги нафс къезабизе къваригIунила калам дагьлъи. Гьелдалъун рухIалъ нафсги кверде босулила. РухIалъе хъулухъ гьабиялде кколила гьеб нафс. ГIакълуялъул тахида pyxIги гIодоб чIолила. Гьеб инсанасе загьирлъулила Аллагьасе тIагIaт гъабиялдалъун, гьесие лазат кколеб бугони, дин гьесие гьуинлъун бугони, гIисен дандечIей кьогIлъун бугони. Квешал гIамалаздалъун нафсалъе квербакъиги щун, рухIалдаса нафс бергьани, гьеб мехалда иш гIаксалда сверулила. Гьебги загьирлъулила гIисяналдаса нафсалъе лазат кколеб бугони, тIагIатги гьесие кьогIлъун бугони, кIудиял мунагьалги бигьаял жаллъун толел ругони».

МухIамад-хIажи ГIободиясقدس سره бихьизабулеб буго: «Реццарал цIакъго лъикIал гIамалазда гъоркьор бищунго аслияб щуго буго: битIараб бицин, калам дагьлъи, кваналеб жо дагь гъаби, хIажат гьечIеб жоялъухъ балагьиялдаса бер цIуни». Цоги бакIалда гьес хъвалеб буго реццарал сифатазул улбуллъун кколила: щвалде щвараб, унго-унгояб тавбу гьаби, нигIматалда шукру гьаби, къадаралда разилъи, Аллагъасукьа хIинкъиялдаги хьулалдаги гьоркьов чIей, боцIуда бер хъантIичIого вукIин, гIамал бацIцIад гьаби, тIабигIат берцинлъи, Аллагь вокъи, Аллагьасде хIелхIеди.

Амма нилъеда лъикIалилан кколел гIамалалги, ГIободиясулقدس سره гьеб техь цIалидал, цIакъго бегьулареллъун ричIчIула. Кин бугониги, нилъер ракIбацIцIалъи шаргIалъулъ гъечелъул, гьеб гьабизеги лъугьуна. Масала, ГIободиясقدس سره хъвалеб буго: «Хасго васасе чIужу ячунеб сордоялъ мавлид гьабизе ахIарал гIадамал гьенире ин буго битIахъего квешаб мункар, ай Аллагьас какараб иш. Гьеб къоялъ росулъ ругелщинал гIлохъаби жа гьекъезе цо бакIалде данде гьарула. Гьезие квенги кьачIала, гьединго ясалги къачIала, цIиял ретIелги peтIyн. Къаси кIиялго бахIарал данде гьарула, гъорлъги журала. БахIарасул минаги азбарги цIун букIуна лъица щиб гьабулеб, щиб бицунеб бугебали лъалареб хIалалда мехтараб халкъалъул. Гьанже цIикIкIарал гIадамал, цояб рокъореги ракIарун, мавлид ахIизе лъугьуна, гъагъаб кIудияб мункар гьагъадинги тун. Расги Аллагъасукьаги нечечIого дугIаги гьабула, цере квералги ккун. Я, ле, дунялалъул боцIуца мехтараб агьлу, гьадинаб бакIалда веццулев чийищ Бичасул авараг вугев?!».

«Канз-уд-дураралда» 17-абулеб гьумералда Сайид МухIамад ГIободиясقدس سره рехсолел руго Аллагьасул ццин бахъиналде инсан вачунел, инсанасул иман загIипльулел, куфруялде нухал рагьулел квешал гIамалал: жагьиллъи, бахиллъи, дунялалде хьул лъей, чIухIи, ццин бахъин, ракI квешлъи, жахIда гьаби, ракI хъублъи, гIужбу, рилъ, квешаб тIабигIат, файда гьечIеб хабар бицин, божуе хиянат гьаби -боцIцIудалъунги черхалдалъунги. Гьел сифатал ругилан хъвалеб буго тIаде кIанцIун жидеца зарал гьабулел гIалхул хIайваназул сифатал. Гьелда абулила нафсул аманат абун. Гьелъул магIнаги: Аллагьасукьа хIинкъичIого, лъикIаб букIа, квешаб букIа, нафсалъ малъараб жо гьаби.

Аллагьасукьа хIинкъиги, дуниялалъул рукъ къачIачIого, ахираталъул абадияб рукъ къачIайги, нафсалъе черхалъе бокьараб гьабунгутIиги бусурманчи жужахIалдаса хвасарлъиялъе чара гьечIеб гIамаллъун бихьизабулеб буго «Канз-уд-дурар» абураб тIехьалда тIарикъаталъул шайих МухIамад ГIободиясقدس سره. Нилъ гIадинал гIадатиял гIадамазе мисаллъун букIине кколила Аллагьас жиндие хирияв чилъун - ХIабиблъун рикIкIарав, халкъалдаса тIаса вищарав, халкъалда дин малъизе ритIарал русулазул кIудияв МухIамад аварагги гьесул хъизан-агьлуялъул гIадамалги. Гьеб мурадалде буссараб буго тIехьалъул 146 гьумералда рехсараб хIадис:

«ГIумарица бицанила: «Цо къоялъ дун аварагасухъе ана. Жиндирго рокъов туртида тIад вегун ватана. Рукъ букIана тIохги тIaд цураб тIутIураб, бихъ-бихъараб турутги букIана гьесул хьолбохь. ГIумар гIодун вуго. Аварагас гьикъун буго: «Мун сунца гIодизавурав, я ГIумар?» - абун. ГIумарица жаваб гьабун буго: «Кисраги къайсарги тамахал бусабазда тIaд регун руго. Мун гьаб тIохги тIaд цураб рокъов вуго, тIyтIypaб, бихъ-бихъараб турутги хьолбокь тIамун». Аварагас абун буго: «Нахъа хьибил лъезде бугеб бакI гьалдаса къвакIараб бугин, тIохилан абуни гьалдасаги тIад цураб бугин, ГIумар», - абун.

Хадубго 147 гьумералда буго цоги хIадис:

«ФатIимат ГIалие кьолеб мехалъ, ФатIимат ячун ине аварагас axlaнилa жиндадаса Аллагь разилъаял Абубакар, ГIумар, ГIусман, Салман ва Усаматги. Къайиги къуна: цо кверзул гьобо, цо дабгъил ургу, чамарсдакил хъал жанибе бараб цо къандалъо, чамарсдакIил гагаялъул гьарурал цо чIумал ва цо гелги, цо гьадароги. Абубакар гIодана, ФатIиматил къайиланги абун. Аварагас гьикъана: «Я Абубакар, сунца мун гIодизавурав?» - абун. ФатIиматил къайийиланги абун, нахъеги гIодана Абубакар. Аварагас абуна: «Гьабги гIемерго буго дуниялалдаса къокьунев чиясе къайи».

ФатIимат тIаде яхъана, анцIила кIиго рукъи бараб сугърал гурдеги peтIун.

ФатIимат йикIунаан жиндаса Аллагь разилъаяй квералъ гьабалги сверизарун пурчIина ххенолей, мацIалъ Къуръанги цIалулей, ракIалъ магIнаги гьабулей, хIатIица киниги кIибикIулей. КIиябго бадиса магIуги чвахулаан, Аллагьасукьа хIинкъун».

ГIободиясقدس سره нилъ кантIизарулел руго квешал гIамалазде рачине нилъеда хьолбохъа кьурулареб, Аллагьас жиндие нагIана кьураб тушман шайтIаналдаса бергьине хIаракат бахъейилан. ШайтIан бергьине тани, гьеб инсанасда тIад рекIунила, нилъ хIамида тIад рекIунел гIадин. Гьелъ гьев инсанги вачуна жиндиего бокьараб бакIалде. Шайихас аманат гьабулеб буго жиндиеги щайтIаналъеги нух бащад бикьизегIаги бажаруларищали хал гьабеян. Гьеб нухлул жиндие тараб рахъадда зазги чIван, жив гьенисан вачIинеги гьукъун, гьеб тушманалъе гIатIилъи гъабугейилан.

«Набзат-ус-санат» абураб кIиабилеб тIехьалда 28-абилеб гьумералда ГIободиясقدس سره хъвалеб буго: «ШаригIат-черх буго, суннат-pyxl буго, магIрифат лъай- къуват буго, хIакъикъат-бичIчIи буго, лебаллъиги буго, загьираб гIелму-киналъего берзул канлъиялда релълъараб жо буго. Черх буго жиб багъарулеб жо, гьеб багъаризабулеб жо pyxIги буго, унеб рахъ бихьулеб жо канлъиги буго. Гьеб лъабабго цадахъ гьечIони, дунял гъабизе бажаруларо. Киналъулго аслуги черх буго. Гьедин данде ккуни, Аллагьасде нилъ рачунеб жо шаригIат буго, шаригIат камил гьабулеб жо суннатги буго, хIалалабги хIарамабги батIа гьабизе лъалеб жо загьираб гIелму буго. Гьаб лъабабго гьечIони, Аллагь разияб гIамал чиясухъа лъугьунаро. Воре, гьеб нух ккве Аллагьасде щвезе бокьарав чияс».

ГIободиясقدس سره гьадин нилъее васият гьабулеб буго Аллагь лъаялде нужго гIагарлъизе бокьани, гIелму тIалаб гьабеян. Имам Нававиясул гьадинал рагIабиги рехсолел руго гьес, гIелму хиралъизе ккеялде гIадамал кантIизарулеб: «ГIелму буго нилъер киналго кIалзул хIухьелал жиндие нафакъаде кьезе мустахIикъаб жо гIелму гьечIони, инсан вацIцIалъуларо. ВацIцIалъичIев чиясул Аллагьсе тIагIат-гIибадатги камиллъуларо. РакIги нафсги бацIцIалъичIого гIибадат гьабулев чи релълъунила, хьураб хIайваналъул бакъалги чуричIого, жанибго ракги тун, тIaд гьанги лъун, бакьал цIолев чиясда. Гьединаб бакь квине бегьунгутIи баянаб жо буго.

КигIан гIемер гIибадат гьабуниги, ракIги черхги бацIцIалъизегIан чи квешал гIамалаздаса тархъанлъуларо. РакI буго лугбузул хан. Лугбузул гIамалалда ракI нахъбилълъунаро. РакIалда нахърилълъуна лугбал. Гьединлъидал цин ракIбацIцIад букIине ккола. Гьелъ лугбалги хадур цIала, мунагьал гьариялдаса цIунула. ГIободиясقدس سره хъвалеб буго: «ЖужахIалъул агьлулъун гьев лъугьинавулел гIамалаздаса инсан вацIцIалъизе ккани, ракI бацIцIалъизе ккола квешал къасдаздаса, цинги гьелда дандечIеялдаса лугбалги цIунизе ккола: хIарамаб жоялдаса бер, мацI, гIин цIунизе ккола».

Гьалдасан бичIчIулеб буго: ракI бацIцIалъани, лугбазул гIамалги бацIцIалъулеблъи. Амма лугбазул гIамал лъикIлъи жеги ракI бацIцIалъи кколаро. Масала, дур квералъ цо чиясе садакъа кьуна. Гьеб лъикIаб гIамал буго. Амма дуца гьеб садакъа цо кинаб бугониги пайдаялъе: мунго лъикIав чилъун вихьизе, яги гIадамаз мун сахаватчи вугилан веццизе, яги гъов чияс метер дуе цо лъикIлъи, дур рукъалъул хIалтIи гьабизе гIоло кьун бугони, гьеб дур кверзул гIамал бацIцIадаблъун рикIкIинищ? Гьеб гIамалалде квер гьесизебураб дур рекIелъ бацIцIалъи букIинчIелъул. «Инсанасул ракI рукъалда релълъараб жо буго. Цо рокъоб нурги бецIлъиги цадахъ букIунаро.  Чирахъ рекIани, бецIлъи лъутула. Чирахъ свани, бецIлъи жаниб чIола», - гьедин абулаго ГIободиясقدس سره аварагасул хIадисги рехсолеб буго: «Инсанасул   чорхолъ   буго   цохIо   нухалъ чIамизегIанасеб гьанал кесек, жиб лъикIлъани, кинабго черхги лъикIлъулеб, жиб квешлъани, кинабго черх квешлъулеб. РакIин гьеб! KaнтIe нуж! Цо къвачIаялда релълъараб жоги буго гьеб, гъоркь махIцелги букIаго, жинда жаниб лъураб жо, кигIан тIагIамаб, гьуинаб лъуниги, гьениб жаниб махIцунеб».

Гьедин Аллагьасул ХIабибасги ГIободиявقدس سره устарасги бусурбабазде ахIи балеб буго щибаб ишалъулъ, paгIyлъ ва гIамалалъулъ ракI бацIцIад чIезабеян.

Аварагасул цоги хIадис буго гьениб рехсон: «ХIарамаб жоялде балагьараб мехалъ ракI хола, дабагъ лъугьараб мехалъ тIом холеб гIадин. Гъоркь букIараб хIалалда тIокIаб гьеб буссунаро», -ян. ГIободиясقدس سره абулааниланги хъвалеб буго ХIабибуллагь ал-Гьарадерихъияс: «Азарго нухалъ чураниги, буртина бацIцIалъуларо, гьеб буртинаялъе къачIараб квас чурун гьечIони».

БацIцIадаб буртинаялъе чурун къачIараб квас къваригIунеб гIадин, шаригIат бацIцIалъиялъе къваригIунила инсанасе гIелму. Амма гIелму тIалаб гьабизе ккола исламалъул нух камиллъиялъе. ГIодобиясقدس سره рехсолеб буго, аварагасул хIадис бугила «ГIалимзабаздехун чIухIи гьабиялъе гIоло, кьерилаздая гьоркьоб тIадегIанлъи щвеялъе гIоло гIелму тIалаб гьабурав чи Аллагьас жужахIалъуве лъугьинавулилан».

Дагьистаналда гIемерал мадрасабиги рагьун, гьанже гIелму босизе ресалги щун цIалулел ругезе цIакъаб насихIат буго гьеб.

ГIелму тIалаб гьабизе тIадаб букIиналъул бицун хадуб, Сайид МухIамад-хIажи ГIободиясقدس سره 5 шартI бихьизабулеб буго мадрасаялда цIализе чиясе: живго жагьлуялдаса лъай гьечIолъи-бецIлъиялдаса хвасарлъиялъе гIоло цIализе ният гьаби-цo, жиндир гIелмуялдалъун халкъалъе мунфагIат гьабизе къасд гьаби-кIиго, гIелму чIаго гьабиялъе гIоло цIализе къасд гьаби-лъабго хадубккун жинца гьеб гIелмуялда гIамал гьабизе гIоло цIализе лъугьин - ункъо, гьеб ункъабго шартIалъе хилифлъун, ай ракIалде ккечIого цIализе лъугьунев гьечIолъи - щуго.

Жинца Мадраса рагьун, гIадамал цIализаризе ккани, мударрисасеги къваригIунила 10 шартI: тIоцебе -квешал къасдаздаса-хиялаздаса ракI бацIцIалъи, диналъулъ гIадилав вукIин, насаб хиралъи, тIабигIат-гIамалалъул лъикIлъи, гIумруялъ цIикIкIарав вукIин, тIадругел чагIаздаса цIунарав вукIин, жиндие чара гьечIеб къадаралда гурони дунялалда хьул лъурав гьечIолъи, боцIи-мал цIуниялъулъ жинда божизе бегьулев вукIин, жиндирго лъикIаб лъай-гIелму бугев вукIин, дарс цIализе изну бугев вукIин.

Гьал шартIал ричIчIиялъги гIезегIан пайда гьабила гьаб заманаялъул мударрисазе.

Цоги бакIалда ГIободиясقدس سره хъван батула: «Аварагасул xlaдиc буго: «Нахъзаманалда гьаб уммат муъминчияс яги капурчияс къосинабилилан хIинкъуларо дун. Муъминчи иманалъ цIунула. Капурчиги Аллагьас гьезда тIaдe виччаларо. Дун хIинкъула ракки жагьилав, мацIалъ хабарги бицунев, ай Аллагьасда риханщинаб гIамалги гьабун, мацIалде бачIанщинаб бицунев мунафикъас къосинабилин дир умматилан».

Гьаб хIадисалде мугъчIвайги гьабун, ГIободиясقدس سره кантIизарулел руго цIаларал гIадамазул гIелмуги гIамалги рекъезе ккеялде. Имам Гъазалица абун бугилан хъвалеб буго гьес, гьалбацIалдаса лъутулел гIадин, лъутайин нуж квешал гIалимзабаздасаян.

Гьаб заманаялъул ахIвал-хIал цебеккунго лъалеб букIараб гIадин, Шайихасقدس سره абулеб буго: «Цо тайпа гIадамазул даран-базаралде руссана. ХIалкIвараб гьересиги бицун, дандияв махсародеги ккун, хIалаллъи-хIарамлъиялъул хал гьабичIого, рибаялдасаги цIуничIого, бечелъи тIалаб гьабизе лъугьана». Гьединал гIадамаз, халкъалда цере рахъун, цоцалъ къец бан гIадамазе «гIакълу кьеялъул» букIине бугеб заралги бихьулеб, бичIчIулеб букIун буго гьев кIудияв шайихасда.

«Жидер гIумруго дуниялалъул боцIи тIалаб гьабиялда арал гIадамал цо мажлисалда-хIалкъаялда гIахьаллъани, цIакъ чIухIун, рохун чIола гIалимчийилан цояв, муридилан цояв. Жидеца cиpaтI бахун бугеб гIадин, гIадамазе вагIза-насихIат гьабизеги лъугьуна, жидерго нафсалъ тlaca бищараб жо бицун, Къуръан-хIадисалдаса щибго кьучI гьечIел жал рицун. Жидер рагIиялда тlaд чи кIалъани, кIиявго цоцалъги рагъула жамагIатги гIенеккун. Цого жо цояс хIалал гьабула, цогидас хIарам гьабула. Гьаз гьабулеб гIамалалъухъ балагьани, шаргIалда рекъараб цониги гьебги батуларо. Гьезул боцIиялъухъ халгьабуни, гьел хвараб къоялъ хадуб хъвезе хIалалаб цониги гьебги батуларо. Хъизан-лъималазулги цонигиял ратуларо куфру-нифакъалъул ва фасикъзабазул сифат жиделъ камурал. Гьезул цояв гьаб дагIба сабаблъун куфруялде ккола, цого жо хIалал гьабун, цогидас хIарам гьабун кIалъараб мехалъ. ХIалалаб жо xlapaм гьабуни кафурлъилилан буго, хIарамаб жо хIалал гьабуниги кафурлъилилан буго. Гъоркьгоги иман загIипал гIадамазда, гьазул калам рагIараб мехалъ, ракIалде ккола аслуго гьечIеб, цо-цо гIадамазул пикру-хиялазда тlaд гIуцIараб жо бугин исламилан. Гьебги лъугьуна халкъ къосиналъе сабаблъун».

Гьедин инсан къосинчIого вукIине, гьесие къваригIуна иршад. «Иршад абулеб жо гIадамал тlopитIи буго, загьираб гIелму малъун тIopитIaниги, тIарикъаталъул вирд малъун тIоритIаниги. Гьеб кIиябго нухалдалъун гIадамал тIоритIулев устарасе къваригIуна Аварагасдасан байбихьун гьоркьоса къотIичIеб тIарикъаталъул силсилаялда вугев чияс изну кьезе, ай жиндирго маъзунлъун гьавизе, чIван мугьругун, изну кьеялъул кагъатги хъван».

Амма гьеб иршадалъул агьлу цоцалъ дагIбадиялдаса кIудияб унти гьечIилан бичIчIизабулеб буго гьижра гьабун гIемер заман иналдего ГIободиясقدس سره Дагъистаналде ритIун рачIарал кагътазда.